Makar Sankranti Puja Vidhi in Marathi – परंपरा, श्रद्धा आणि वैज्ञानिक अर्थ
मकर संक्रांती हा भारतातील एक अत्यंत पवित्र आणि महत्वाचा सण आहे. हा सण सूर्यदेवाच्या उत्तरायण प्रवासाची सुरुवात दर्शवतो. वैदिक परंपरेनुसार, सूर्य जेव्हा मकर राशीत प्रवेश करतो तेव्हा हा दिवस मकर संक्रांती म्हणून साजरा केला जातो. Expert Brahmin परंपरेनुसार, हा दिवस दान, पुण्य, स्नान, जप, पूजा आणि सदाचार यासाठी अत्यंत श्रेष्ठ मानला जातो.
महाराष्ट्रात मकर संक्रांती हा सण धार्मिक तसेच सामाजिक स्वरूपात मोठ्या श्रद्धेने साजरा केला जातो. “तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला” हा संदेश या सणाचा आत्मा आहे. या लेखात आपण Makar Sankranti Puja Vidhi, धार्मिक महत्व, मंत्र, दान पद्धत, परंपरा आणि शास्त्रीय अर्थ सोप्या आणि समजण्याजोग्या शब्दांत जाणून घेणार आहोत.
मकर संक्रांतीचा उल्लेख वेद, पुराणे आणि स्मृती ग्रंथांमध्ये आढळतो. ऋग्वेदात सूर्य उपासनेला विशेष स्थान दिले आहे. महाभारतात भीष्म पितामहांनी उत्तरायणाची वाट पाहून देहत्याग केला, त्यामुळे या काळाला मोक्षदायी मानले जाते. Wikipedia आणि पारंपरिक पंचांगानुसार, मकर संक्रांती हा काही मोजक्या सणांपैकी एक आहे जो दरवर्षी जवळपास एकाच तारखेला, म्हणजे 14 किंवा 15 जानेवारीला साजरा होतो.
मकर संक्रांतीचे धार्मिक महत्व
मकर संक्रांतीला सूर्यदेव दक्षिणायनातून उत्तरायणात प्रवेश करतात. उत्तरायण काळाला देवांचा दिवस मानले जाते. या दिवशी केलेले दान, जप, पूजा आणि स्नान यांचे फळ अनेक पटींनी वाढते असे धर्मशास्त्र सांगते.
या दिवशी गंगा, गोदावरी, कृष्णा किंवा इतर पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करणे अत्यंत पुण्यदायी मानले जाते. महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी लोक सूर्योदयापूर्वी स्नान करून पूजा करतात.
Makar Sankranti Puja Vidhi – सकाळपासून संपूर्ण प्रक्रिया
मकर संक्रांती पूजा विधी सूर्योदयापूर्वी सुरू करणे श्रेष्ठ मानले जाते. ब्राह्मण परंपरेनुसार खालील प्रमाणे पूजा करावी.
सर्वप्रथम सकाळी लवकर उठून शरीर आणि मन शुद्ध ठेवावे. शक्य असल्यास तीर्थस्नान किंवा घरात स्वच्छ पाण्याने स्नान करावे. स्नान करताना “गंगे च यमुने चैव” हा मंत्र म्हणण्याची परंपरा आहे.
स्नानानंतर स्वच्छ, साधे आणि शक्यतो पिवळ्या किंवा शुभ्र रंगाचे वस्त्र परिधान करावे. घरात देवघर स्वच्छ करून पूजा साहित्य तयार ठेवावे.
सूर्यदेवाची पूजा
मकर संक्रांतीला सूर्यदेव हे मुख्य देवता मानले जातात. पूजा करताना पूर्व दिशेला तोंड करून उभे राहावे. तांब्याच्या लोट्यात पाणी, लाल फूल, अक्षता आणि थोडे कुंकू घालून सूर्याला अर्घ्य द्यावे.
अर्घ्य देताना खालील मंत्र म्हणावा:
“ॐ सूर्याय नमः”
किंवा
“ॐ आदित्याय नमः”
तीन वेळा अर्घ्य देणे श्रेष्ठ मानले जाते. ही पूजा आरोग्य, तेज, यश आणि सकारात्मक ऊर्जा देते.
संक्रांती विशेष देवपूजा
सूर्यपूजेनंतर गणपती, विष्णू, लक्ष्मी आणि देवी यांची पूजा करावी. विष्णू भगवान उत्तरायणाचे अधिपती मानले जातात. लक्ष्मी पूजन केल्याने घरात सुख-समृद्धी येते.
पूजेमध्ये गंध, अक्षता, फूल, धूप, दीप आणि नैवेद्य अर्पण करावा. नैवेद्यात तिळगुळ, गूळपोळी, भाजी-भाकरी किंवा खिचडी ठेवली जाते.
तिळाचे धार्मिक महत्व
मकर संक्रांतीत तिळाला अत्यंत महत्व आहे. शास्त्रानुसार तिळामध्ये उष्णता आणि शुद्धता गुण असतो. हिवाळ्यात शरीराला उष्णता देण्यासाठी तिळयुक्त पदार्थ उपयोगी ठरतात.
“तिलाः पापं नाशयन्ति” असे धर्मग्रंथात सांगितले आहे. म्हणजेच तिळ पापांचा नाश करतात. म्हणूनच या दिवशी तिळाचे दान, तिळाचे सेवन आणि तिळाने पूजा केली जाते.
तिळगुळ वाटपाची परंपरा
महाराष्ट्रात मकर संक्रांती म्हणजे तिळगुळ. तिळगुळ वाटताना “तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला” असे म्हणतात. याचा अर्थ असा की जीवनात गोडवा ठेवावा आणि संबंध मधुर ठेवावेत.
ही परंपरा समाजात प्रेम, आपुलकी आणि सौहार्द वाढवते. तिळगुळ देताना वय, जात किंवा वर्ग याचा भेद केला जात नाही, ही या सणाची खरी शिकवण आहे.
दानाचे महत्व – Makar Sankranti Daan
मकर संक्रांतीला दानाला विशेष महत्व आहे. धर्मशास्त्रानुसार, या दिवशी केलेले दान अक्षय फल देते.
खालील वस्तूंचे दान श्रेष्ठ मानले जाते:
तिळ, गूळ, तांदूळ, गहू, कपडे, भांडी, पैसा, चादर, आणि अन्न.
दान करताना मन शुद्ध असावे. दान नेहमी पात्र व्यक्तीला, म्हणजे गरजू, ब्राह्मण, साधू किंवा गरीब व्यक्तीला करावे.
महिलांसाठी विशेष परंपरा – हळदीकुंकू
महाराष्ट्रात मकर संक्रांतीला महिलांसाठी हळदीकुंकू कार्यक्रमाचे विशेष महत्व आहे. विवाहित महिलांना बोलावून हळदीकुंकू, तिळगुळ आणि भेटवस्तू दिल्या जातात.
या परंपरेचा उद्देश सौभाग्य, आरोग्य आणि आनंद वाढवणे हा आहे. ही प्रथा समाजातील स्त्री सन्मान दर्शवते.
मकर संक्रांतीचा वैज्ञानिक अर्थ
मकर संक्रांतीचा केवळ धार्मिकच नाही तर वैज्ञानिक अर्थही आहे. या काळात सूर्य पृथ्वीच्या उत्तर गोलार्धाकडे येऊ लागतो, त्यामुळे दिवस मोठे होतात आणि थंडी कमी होऊ लागते.
तिळ आणि गूळ हे उष्ण गुणधर्माचे पदार्थ असल्यामुळे हिवाळ्यात शरीराला ऊर्जा देतात. म्हणूनच आपल्या पूर्वजांनी या सणाशी आहाराची परंपरा जोडली.
महाराष्ट्रातील विविध भागांतील परंपरा
महाराष्ट्रात प्रत्येक भागात मकर संक्रांती थोड्या वेगळ्या पद्धतीने साजरी केली जाते. काही ठिकाणी पतंग उडवण्याची परंपरा आहे, तर काही ठिकाणी देवाला खास नैवेद्य दाखवला जातो.
ग्रामीण भागात बैलपोळ्याशी संबंधित विधी, तर शहरी भागात सामाजिक कार्यक्रम मोठ्या प्रमाणात होतात.
मकर संक्रांती पूजा करताना घ्यावयाची काळजी
पूजा करताना स्वच्छता आणि श्रद्धा महत्वाची आहे. चुकीचे मंत्र किंवा अर्धवट पूजा टाळावी. शक्य असल्यास पंचांग पाहून संक्रांतीचा योग्य काळ जाणून घ्यावा.
मनात राग, द्वेष किंवा नकारात्मक भावना ठेवून पूजा करू नये. कारण पूजा ही केवळ विधी नसून आत्मशुद्धीची प्रक्रिया आहे.
निष्कर्ष
मकर संक्रांती हा सण आपल्याला शुद्धता, दान, प्रेम आणि सकारात्मकतेचा संदेश देतो. योग्य Makar Sankranti Puja Vidhi पाळल्यास मनाला शांती आणि जीवनात संतुलन मिळते. हा सण केवळ परंपरा नसून जीवन जगण्याची एक सुंदर शिकवण आहे.
FAQs
Q1. Makar Sankranti Puja Vidhi कधी करावी?
मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्योदयानंतर किंवा संक्रांती काळात पूजा करावी.
Q2. मकर संक्रांतीला तिळगुळ का खातात?
तिळगुळ शरीराला उष्णता देतात आणि सामाजिक गोडवा वाढवण्याचा संदेश देतात.
Q3. या दिवशी दान का महत्वाचे आहे?
धर्मशास्त्रानुसार, मकर संक्रांतीला केलेले दान अक्षय पुण्य देते.
Q4. महिलांसाठी हळदीकुंकू का केले जाते?
हे सौभाग्य, आरोग्य आणि सामाजिक स्नेह वाढवण्यासाठी केले जाते.
Q5. मकर संक्रांती फक्त धार्मिक सण आहे का?
नाही, हा सण धार्मिक, वैज्ञानिक आणि सामाजिक अशा तिन्ही दृष्टीने महत्वाचा आहे.
